el Greco: malarz z Krety i ekstaza św. Franciszka

6

El Greco, a właściwie Doménikos Theotokópoulos, to postać, która na stałe zapisała się w historii sztuki jako jeden z najwybitniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów. Urodzony 1 października 1541 roku, na dzień dzisiejszy artysta ma 583 lata. Mimo że jego życie prywatne, w tym szczegóły dotyczące rodziny, pozostają przedmiotem badań, jego przełomowa kariera w Toledo, ugruntowana po przyjeździe z Wenecji i Rzymu, przyniosła mu uznanie jako prekursora nowoczesności, którego dzieła inspirowały pokolenia artystów. El Greco zmarł 7 kwietnia 1614 roku w wieku 72 lat w Toledo, w Królestwie Hiszpanii, mieście, które stało się jego domem na większość dorosłego życia.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 583 lata (stan na 2024 rok)
• Żona/Mąż: Brak informacji
• Dzieci: Syn Jorge Manuel
• Zawód: Malarz, rzeźbiarz, architekt
• Główne osiągnięcie: Prekursor ekspresjonizmu i kubizmu, twórca unikalnego stylu łączącego wpływy bizantyjskie i renesansowe.

Kim był El Greco? Podstawowe informacje

Doménikos Theotokópoulos, znany światu jako El Greco, to postać, której twórczość wykraczała poza ramy epoki. Urodzony 1 października 1541 roku w Królestwie Kandii, na dzisiejszej Krecie, która wówczas znajdowała się pod panowaniem Republiki Weneckiej, artysta przeszedł długą drogę artystyczną. Jego prawdziwe imię i nazwisko brzmiało Doménikos Theotokópoulos (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος). Choć jego przydomek „El Greco” (Grek) stał się powszechnie rozpoznawalny, on sam konsekwentnie podkreślał swoje pochodzenie, podpisując dzieła greckimi literami i często dodając słowo „Krḗs” (Kreteńczyk). El Greco był artystą wszechstronnym – jego działalność obejmowała nie tylko malarstwo, ale również rzeźbę i architekturę, co pozwalało mu na tworzenie kompleksowych projektów, w tym całych zespołów ołtarzowych.

Rodzina i życie prywatne El Greco

Wywodzący się z zamożnej rodziny miejskiej, El Greco miał ojca, Geṓrgiosa Theotokópoulosa, który był kupcem i poborcą podatkowym, co świadczy o stabilnej pozycji ekonomicznej rodziny. El Greco miał również starszego brata, Manoússosa Theotokópoulosa, który również był zamożnym kupcem. Bliska więź między braćmi znajduje odzwierciedlenie w fakcie, że Manoússos spędził ostatnie lata swojego życia w domu malarza w Toledo. Kwestia wyznania rodziny artysty budzi dyskusje – większość uczonych uważa, że byli oni wyznania greckoprawosławnego. Choć w Hiszpanii El Greco określał siebie jako „pobożny katolik”, badacze sugerują, że mogło to być związane z koniecznością adaptacyjną w tamtych czasach. Artysta był człowiekiem niezwykle oczytanym; po jego śmierci odnaleziono „bibliotekę roboczą” liczącą 130 tomów, w tym Biblię w języku greckim oraz klasykę literatury starogreckiej i łacińskiej.

Kariera zawodowa El Greco

Początki na Krecie (szkoła kreteńska)

Pierwsze szlify w sztuce Doménikos Theotokópoulos stawiał na Krecie, gdzie rozwijał swoje umiejętności jako malarz ikon w tradycji postbizantyjskiej. Już w 1563 roku, mając zaledwie 22 lata, był oficjalnie określany w dokumentach jako „mistrz” (maestro Domenigo). W tym okresie jego styl był silnie zakorzeniony w kanonach sztuki bizantyjskiej, co stanowiło fundament dla jego późniejszych poszukiwań artystycznych.

Okres wenecki i inspiracje

W wieku 26 lat, około 1567 roku, El Greco wyjechał do Wenecji. Według listu Giulia Clovio, był tam „uczniem” samego Tycjana, który mimo zaawansowanego wieku wciąż prowadził prężną pracownię. Pobyt w Wenecji okazał się kluczowy dla rozwoju artystycznego malarza. W tym czasie El Greco zaczął wzbogacać swój styl o elementy renesansu weneckiego, czerpiąc inspiracje między innymi od Tintoretta. Widoczne jest to w nowym podejściu do światłocienia, dynamiki kompozycji oraz kolorystyki, które zaczęły odzwierciedlać wpływy włoskiego mistrza.

Pobyt w Rzymie i własny warsztat

W latach 1570–1576, dzięki rekomendacji Giulia Clovio, El Greco znalazł się w Rzymie, gdzie zamieszkał w Palazzo Farnese jako gość kardynała Alessandro Farnese. W Wiecznym Mieście otworzył własny warsztat i zatrudnił asystentów. Jednakże, jego pobyt w Rzymie naznaczony był konfliktami. El Greco krytykował technikę Michała Anioła, co wywołało spory i doprowadziło do napięć z otoczeniem. Architekt Pirro Ligorio nazwał go nawet „głupim cudzoziemcem”, co obrazuje trudności, jakie artysta napotykał w rzymskim środowisku artystycznym.

Przełom w Toledo i pierwsze zlecenia

Po przyjeździe do Hiszpanii w 1577 roku, El Greco szybko znalazł uznanie w Toledo, które w tamtym czasie było religijną stolicą kraju. To właśnie w Toledo jego kariera nabrała tempa. Jego pierwsze ważne zlecenia obejmowały obrazy do kościoła Santo Domingo el Antiguo, a przede wszystkim słynne dzieło „El Espolio” (Obnażenie z szat), które ugruntowało jego pozycję jako jednego z czołowych artystów w mieście. Prace te już wtedy zaczęły prezentować jego charakterystyczny, ekspresyjny styl. Warto podkreślić, że pierwsze zamówienia realizowane w Toledo stanowiły kluczowy etap w jego artystycznej drodze.

Konflikt z Filipem II i skupienie na Toledo

El Greco żywił nadzieję na mecenat królewski i stworzył dla Filipa II dwa ważne dzieła: „Allegorię Świętej Ligi” (znaną również jako „Adoracja Imienia Jezus”) oraz „Męczeństwo św. Maurycego”. Niestety, król nie docenił tych prac, prawdopodobnie ze względu na zbyt śmiały jak na owe czasy styl artysty. Odrzucenie przez Filipa II zmusiło El Greca do pozostania w Toledo, gdzie skupił się na pracy dla lokalnych zleceniodawców i rozwijaniu swojej unikalnej wizji artystycznej. Konserwatywna Hiszpania El Greco miała problemy z akceptacją jego innowacyjnego stylu.

Osiągnięcia i uznanie El Greco

Mimo kontrowersyjnego stylu, który często wywoływał dyskusje, El Greco zyskał uznanie za życia. Już w 1607 roku urzędnicy miejscy w Toledo opisali go jako „jednego z największych ludzi w tym królestwie i poza nim”. Jego twórczość, choć przez wieki niezrozumiała dla wielu, w XX wieku została doceniona jako wizjonerska. Dziś El Greco uważany jest za prekursora ekspresjonizmu i kubizmu. Jego innowacyjne podejście do formy i koloru inspirowało wielu wybitnych artystów i literatów, takich jak Rainer Maria Rilke czy Nikos Kazantzakis, dowodząc ponadczasowości jego geniuszu. Jego sztuka jest uważana za najwyższy wyraz mistycyzmu hiszpańskiego, mimo że sam artysta był cudzoziemcem.

Najważniejsze dzieła El Greco

W bogatym dorobku El Greca znajduje się wiele arcydzieł, które do dziś zachwycają swoim kunsztem i głębią wyrazu. Poniżej przedstawiamy listę najważniejszych z nich:

• Pogrzeb hrabiego Orgaza (1586–1588): Obecnie najbardziej znane dzieło artysty. Obraz o ogromnych rozmiarach (480 × 360 cm) jest mistrzowskim połączeniem sfery ziemskiej z niebiańską.
• Widok Toledo (1596–1600): Jeden z nielicznych pejzaży artysty, charakteryzujący się dramatycznym, burzowym niebem i niemal fantastycznym ujęciem panoramy miasta.
• Otwarcie Piątej Pieczęci (1608–1614): Późne dzieło, które ze względu na swoją ekspresję i deformację postaci stało się kluczową inspiracją dla twórców nowoczesnych, w tym dla Pabla Picassa.
• Adoracja Imienia Jezus: Znana również jako „Allegoria Świętej Ligi”, jedno z dzieł przygotowanych dla króla Filipa II.
• Zwiastowanie: Wielokrotnie powtarzany przez artystę temat, ukazujący jego ewolucję od stylu weneckiego do mistycznego manieryzmu.
• El Espolio (Obnażenie z szat): Kluczowe dzieło, które ugruntowało jego pozycję w Toledo.
• Święty Łukasz malujący Marię z dzieciątkiem: Przykład tematyki religijnej w twórczości El Greca.
• Madonna z dzieciątkiem i świętymi Martyną i Agnieszką: Kolejne ważne dzieło z motywem religijnym.
• Chrystus uzdrawiający ślepca: Obraz ukazujący mistrzostwo w przedstawianiu dramatycznych scen.
• Przekupniów ze świątyni: Dzieło charakteryzujące się dynamizmem i ekspresją.
• Zaśnięcie Marii: Jedno z późniejszych dzieł, ukazujące dojrzałość artystyczną.

Kontrowersje i ciekawe aspekty życia El Greco

El Greco słynął z trudnej osobowości i niekonwencjonalnych poglądów, co często prowadziło do kontrowersji. W Rzymie wywołał skandal, twierdząc, że Michał Anioł był „dobrym człowiekiem, ale nie potrafił malować”. Posunął się nawet do zaproponowania papieżowi, że zamaluje „Sąd Ostateczny” w Kaplicy Sykstyńskiej, aby stworzyć dzieło bardziej zgodne z nową doktryną. Z powodu tych ekscentrycznych zachowań kardynał Alessandro Farnese ostatecznie nakazał mu opuszczenie swojej rezydencji. Artysta był również znany z procesowania się o zapłatę za swoje dzieła. Nawet przy swoim pierwszym wielkim sukcesie w Toledo, przy obrazie „El Espolio”, musiał walczyć w sądzie o godziwe wynagrodzenie. W latach 1607–1608 prowadził długotrwały spór dotyczący wyceny jego prac.

Warto wiedzieć: El Greco mógł mieć problemy ze wzrokiem, co jednak nie przeszkadzało mu w tworzeniu dzieł o niezwykłej głębi wizualnej.

Artysta prowadził duży warsztat w Toledo, który produkował repliki jego najpopularniejszych kompozycji, co zapewniało mu stałe dochody. Jego syn, Jorge Manuel, również podążył śladami ojca, zostając malarzem i architektem, i współpracując z nim przy wielu późnych projektach. Styl El Greco był tak osobisty i unikalny, że nie stworzył on trwałej szkoły – jego sztuka „umarła” wraz z nim, by odrodzić się dopiero wieki później. W inwentarzu po jego śmierci znaleziono liczne modele z wosku, gipsu i gliny, których używał do studiowania póz i oświetlenia. W swoim egzemplarzu książki Vasariego zostawił liczne, często krytyczne uwagi, które rzucają światło na jego teorię sztuki. W Toledo wynajmował luksusowe apartamenty w pałacu markiza de Villena, co świadczy o jego wysokich aspiracjach życiowych. Podobno zatrudniał muzyków do gry podczas posiłków, co było przejawem jego zamiłowania do luksusu i estetyki.

Unikalny styl i dziedzictwo El Greco

Charakterystyczny styl El Greca jest natychmiast rozpoznawalny. Wyróżniają go „torturowane”, nienaturalnie wydłużone sylwetki postaci oraz fantastyczna, niemal fosforyzująca kolorystyka. Przez lata niektórzy błędnie przypisywali te deformacje wadzie wzroku artysty, astygmatyzmowi, jednak była to świadoma decyzja artystyczna, mająca na celu wyrażenie głębszej duchowości i emocji. Artysta eksperymentował z perspektywą, jak w przypadku „Widoku Toledo”, gdzie celowo modyfikował układ budynków dla uzyskania lepszego efektu wizualnego. Mimo przyjęcia zachodnich technik malarskich, w jego pracach zawsze pobrzmiewało echo surowości i duchowości prawosławnych ikon, co stanowiło unikalne połączenie wpływów. El Greco nigdy nie przestał podkreślać swoich korzeni, nawet po dekadach życia w Hiszpanii, podpisując się greckim alfabetem i używając słowa „Krḗs”.

Warto wiedzieć: El Greco pracował w ciemnościach, twierdząc, że światło dzienne zakłóca jego „wewnętrzne światło”.

Przez cały XVIII wiek uważano go za artystę szalonego, a jego dzieła za „ekscentryczne bazgroły”. Dopiero w XX wieku nastąpiło jego „odkrycie na nowo”. Pablo Picasso studiował „Otwarcie Piątej Pieczęci” podczas pracy nad swoimi przełomowymi „Pannami z Awinionu”. Dziś El Greco jest nierozerwalnie kojarzony z Toledo, a miasto to stało się głównym celem pielgrzymek miłośników jego talentu. Jego sztuka jest uważana za najwyższy wyraz mistycyzmu hiszpańskiego, mimo że sam artysta był cudzoziemcem. Choć sam zawsze był Doménicosem, historia nadała mu przydomek, który stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek w historii sztuki. El Greco zmarł 7 kwietnia 1614 roku, pozostawiając po sobie dziedzictwo, które wciąż inspiruje i fascynuje.

Kluczowe etapy kariery El Greco

El Greco, mistrz duchowości i ekspresji, pokazuje nam, jak ważne jest podążanie za własną, unikalną wizją artystyczną, nawet w obliczu niezrozumienia i kontrowersji. Jego dzieła, wykraczające poza konwencje epoki, do dziś stanowią potężne świadectwo artystycznego geniuszu i niezłomności ducha.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/El_Greco