Socrates: Filozof, który zmienił myślenie o świecie.

9

Sokrates, urodzony około 470 roku p.n.e. w Atenach, był jednym z najwybitniejszych filozofów starożytnej Grecji, powszechnie uznawanym za ojca filozofii zachodniej i pierwszego filozofa moralnego. Choć sam nie pozostawił po sobie żadnych pisanych dzieł, jego wpływ na rozwój myśli ludzkiej jest nieoceniony, a jego nauki, przekazane przez uczniów takich jak Platon, kształtują nasze rozumienie etyki, wiedzy i sensu życia od ponad dwóch tysięcy lat. W chwili śmierci, która nastąpiła w 399 roku p.n.e., Sokrates miał około 71 lat.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na rok 399 p.n.e. miał ok. 71 lat.
• Żona/Mąż: Ksantyppa.
• Dzieci: Brak szczegółowych informacji.
• Zawód: Filozof.
• Główne osiągnięcie: Założenie filozofii zachodniej i etyki, rozwój metody sokratejskiej.

Kim był Sokrates?

Sokrates, starożytny grecki filozof, żył w Atenach w V wieku p.n.e. Jest powszechnie uważany za kluczową postać w rozwoju filozofii zachodniej, często określany jako pierwszy prawdziwy filozof moralny. Mimo swojego ogromnego wpływu, Sokrates sam niczego nie napisał. Nasze rozumienie jego życia i nauk pochodzi wyłącznie z pism jego współczesnych i uczniów, przede wszystkim Platona i Ksenofonta. Ta zależność od źródeł wtórnych doprowadziła do tzw. „problemu sokratejskiego”, czyli naukowej debaty na temat rzeczywistej natury i zakresu poglądów historycznego Sokratesa.

Podstawowe informacje biograficzne

Data i miejsce urodzenia

Sokrates urodził się około 470 roku p.n.e. w ateńskim demie Alopece. Był obywatelem Aten, miasta, które w tamtym okresie stanowiło centrum kultury i myśli w świecie greckim.

Data i okoliczności śmierci

Sokrates zmarł w 399 roku p.n.e. w Atenach, w wieku około 71 lat. Jego śmierć była wynikiem procesu, w którym został skazany na karę śmierci przez otrucie cykutą. Proces ten, trwający zaledwie jeden dzień, stanowił dramatyczny finał jego życia i działalności publicznej.

Tożsamość filozoficzna

Uznawany jest za starożytnego greckiego filozofa z okresu klasycznego. Sokrates jest prawdopodobnie pierwszym zachodnim filozofem moralnym, a jego myśl stanowiła główną inspirację dla jego ucznia, Platona. Jego podejście do filozofii koncentrowało się na etyce, cnocie i samopoznaniu.

Brak własnych pism

Postać Sokratesa jest enigmatyczna również z powodu braku jego własnych pism. Cała wiedza o jego naukach pochodzi wyłącznie z pośmiertnych relacji innych autorów, głównie jego uczniów. To sprawia, że jego filozofia jest rekonstruowana na podstawie ich interpretacji.

Problem sokratejski

Ze względu na sprzeczne relacje współczesnych mu autorów, takich jak Platon i Ksenofont, rekonstrukcja jego prawdziwej filozofii jest niemal niemożliwa. Ten brak jednoznaczności określa się w nauce mianem „problemu sokratejskiego”.

Życie osobiste

Rodzice i pochodzenie

Ojcem Sokratesa był Sofroniskos, kamieniarz lub rzeźbiarz, a matką Fainarete, akuszerka. Pochodził z ateńskiego demu Alopece.

Małżeństwa

Jego żoną była Ksantyppa, postać znana z trudnego charakteru, często opisywana w anegdotach. Niektóre źródła wspominają również o drugiej żonie imieniem Myrto, co jednak pozostaje kwestią sporną wśród historyków.

Służba wojskowa

Ksenofont w swoich pismach podkreślał patriotyzm i niezwykłą odwagę Sokratesa, którą wykazywał się podczas walk na polu bitwy jako żołnierz ateński. Służył w ateńskiej armii, uczestnicząc w ważnych dla polis konfliktach.

Filozofia i metoda

Metoda sokratejska (elenchus)

Sokrates opracował unikalną metodę badania problemów poprzez serię krótkich pytań i odpowiedzi, znaną jako metoda sokratejska lub elenchus. Jej celem było zbadanie definicji pojęć abstrakcyjnych, takich jak cnoty, co często kończyło się impasem (aporią), skłaniając rozmówcę do ponownego przemyślenia swoich przekonań. Metoda sokratejska, polegająca na zadawaniu pytań w celu odkrycia prawdy i obnażenia niewiedzy, stanowiła fundament jego filozoficznego podejścia.

Deklaracja niewiedzy

Sokrates często publicznie ogłaszał swoją ignorancję, twierdząc, że jest pewien tylko jednej rzeczy – tego, że nic nie wie. To słynne stwierdzenie, znane jako paradoks sokratejski, podkreślało jego skromność intelektualną i otwartość na naukę.

Ironia sokratejska

Był znany z używania specyficznego rodzaju ironii, polegającej na udawaniu niewiedzy w celu obnażenia braku logiki lub wiedzy u swojego rozmówcy. Ta technika pozwalała mu skutecznie prowadzić dialogi i skłaniać do refleksji.

Intelektualizm etyczny

Sokrates wierzył, że cnota jest tożsama z wiedzą. Twierdził, że ludzie czynią źle tylko z powodu braku zrozumienia tego, co jest naprawdę dobre. Ten pogląd, znany jako intelektualizm sokratejski, podkreślał wagę rozumu i poznania w życiu moralnym.

Podejście do życia

Jest autorem słynnego stwierdzenia, że „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”. To hasło podkreślało jego nacisk na ciągłą autorefleksję, samopoznanie i poszukiwanie prawdy jako kluczowych elementów sensownego życia.

Giez (Gadfly)

Sokrates określał siebie mianem „społecznego gza”. Poprzez swoje uciążliwe pytania i nieustanne dociekania, miał na celu pobudzenie społeczeństwa ateńskiego do myślenia i dbania o cnotę, podobnie jak owad pobudza leniwego konia. Jego działalność często wywoływała dyskomfort i irytację.

Proces i śmierć

Zarzuty oficjalne

W 399 roku p.n.e. Sokrates został oficjalnie oskarżony o bezbożność (asebeia) oraz o demoralizowanie ateńskiej młodzieży poprzez swoje nauczanie. The charges against Socrates were impiety and corrupting the youth. Było to zjawisko typowe dla rozwoju myśli filozoficznej w starożytności.

Przebieg procesu

Proces odbył się przed ateńskim sądem i trwał tylko jeden dzień, kończąc się wyrokiem skazującym na śmierć. Oskarżenia te stały się symbolem konfliktu między tradycją a nowymi ideami w starożytnych Atenach.

Odmowa ucieczki

Po ogłoszeniu wyroku Sokrates odmówił skorzystania z pomocy swoich sojuszników, którzy oferowali mu zorganizowanie ucieczki z więzienia. Uznawał, że musi być posłuszny prawu i wyrokowi sądu, nawet jeśli był on niesprawiedliwy.

Wykonanie wyroku

Został stracony poprzez podanie mu trucizny, prawdopodobnie cykuty. Platon w swoich dialogach, zwłaszcza w „Fedonie”, szczegółowo opisał te wydarzenia, przedstawiając Sokratesa jako postać zachowującą spokój i godność do samego końca, co podkreślało jego filozoficzne przekonania.

Źródła i dziedzictwo

Główni kronikarze

Najobszerniejsze relacje o życiu i naukach Sokratesa pozostawili Platon, jego uczeń, który przeżył go o 50 lat, oraz historyk Ksenofont. Ich opisy, choć kluczowe dla poznania Sokratesa, znacząco się od siebie różnią, co potęguje problem sokratejski.

Różnice w opisach

Sokrates u Ksenofonta jest przedstawiany jako postać bardziej praktyczna, skupiona na samokontroli i etyce życia codziennego, pozbawiona humoru. Natomiast u Platona, Sokrates jest błyskotliwy, ironiczny i głęboko filozoficzny, prowadzący złożone dyskusje o naturze wiedzy, sprawiedliwości i piękna. Te rozbieżności stanowią istotny element w analizie jego postaci.

Karykatura u Arystofanesa

Arystofanes, ateński komediopisarz, przedstawił karykaturę Sokratesa w swojej sztuce „Chmury”. Ukazał go jako absurdalnego ateistę i sofistę, zajmującego się filozofią przyrody, co odzwierciedlało pewne kontrowersje i nieporozumienia wokół filozofa w społeczeństwie ateńskim.

Wpływ na późniejsze epoki

Myśl Sokratesa była studiowana przez uczonych średniowiecznych i islamskich, odegrała kluczową rolę w renesansowym humanizmie oraz inspirowała nowożytnych filozofów, takich jak Søren Kierkegaard i Friedrich Nietzsche. Jego wpływ na filozofię zachodnią jest nieoceniony i trwa do dziś.

Gatunek literacki

Rozmowy Sokratesa z innymi Ateńczykami dały początek nowemu gatunkowi literackiemu zwanemu „dialogiem sokratejskim” (logos sokratikos). Termin ten został ukuty przez Arystotelesa, ucznia Platona, który sam był pod wpływem Sokratesa, choć urodził się po jego śmierci.

Kontrowersje i postawa społeczna

Postać polaryzująca

Sokrates był postacią niezwykle kontrowersyjną w społeczeństwie ateńskim. Budził zarówno wielki podziw i lojalność u swoich uczniów, jak i silną niechęć u wielu obywateli, którzy postrzegali jego działalność jako zagrożenie dla tradycyjnych wartości i porządku społecznego.

Sokratejskie daimonion

Sokrates twierdził, że posiada wewnętrzny głos, zwany daimonion, który powstrzymywał go przed podejmowaniem błędnych decyzji. Dla jego oskarżycieli było to dowodem wprowadzania nowych bóstw, co stanowiło jedno z zarzutów podczas procesu.

Ciekawostki

Zainteresowania naukowe

Według sztuki „Chmury” Arystofanesa oraz dialogu „Fedon” Platona, Sokrates w wieku około 45 lat wykazywał zainteresowanie filozofią przyrody. Sugeruje to, że jego późniejsze, silne skupienie na etyce mogło ewoluować z czasem, a jego zainteresowania były szersze niż tylko moralność.

Arystoteles jako źródło

Choć Arystoteles urodził się po śmierci Sokratesa i uczył się u Platona przez 20 lat, jego pisma są uznawane za kluczowe, choć ograniczone źródło wiedzy o doktrynach Sokratesa. Jest on ważnym świadkiem myśli platońskiej, która z kolei przekazuje idee Sokratesa.

Kopiowanie wizerunku

Słynna marmurowa głowa Sokratesa znajdująca się w Luwrze jest rzymską kopią zaginionego brązowego posągu autorstwa greckiego rzeźbiarza Lizypa. Jest to jeden z niewielu wizualnych wizerunków filozofa, choć jego autentyczność jest przedmiotem badań.

Kluczowe daty z życia Sokratesa

Poniższa tabela przedstawia chronologiczne zestawienie najważniejszych wydarzeń z życia Sokratesa:

Główni kronikarze i ich perspektywy

Informacje o Sokratesie pochodzą głównie od jego współczesnych i uczniów, którzy przedstawiali go w różny sposób:

• Platon: Uczeń Sokratesa, który przeżył go o 50 lat. W swoich dialogach przedstawia Sokratesa jako postać błyskotliwą, ironiczną i głęboko filozoficzną. Jest głównym źródłem wiedzy o platońskiej interpretacji Sokratesa.
• Ksenofont: Historyk, który również był uczniem Sokratesa. W swoich pismach Sokrates jest przedstawiany jako postać bardziej praktyczna, skupiona na samokontroli i praktycznej etyce.
• Arystofanes: Ateński komediopisarz, który w swojej sztuce „Chmury” stworzył karykaturę Sokratesa, ukazując go jako absurdalnego ateistę i sofistę.

Warto wiedzieć: Różnice w opisach Sokratesa przez Platona i Ksenofonta stanowią podstawę „problemu sokratejskiego”, utrudniając jednoznaczne określenie jego autentycznych poglądów.

Filozoficzne dziedzictwo Sokratesa

Myśl Sokratesa, mimo braku własnych pism, wywarła trwały wpływ na rozwój filozofii:

• Metoda sokratejska (elenchus): Polega na zadawaniu pytań w celu odkrycia prawdy i obnażenia niewiedzy.
• Intelektualizm etyczny: Pogląd, że cnota jest równoznaczna z wiedzą, a zło wynika z ignorancji.
• Paradoks sokratejski: Twierdzenie, że wie się tylko to, że nic się nie wie, co symbolizuje pokorę intelektualną i otwartość na poznanie.
• „Życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”: Kluczowe stwierdzenie podkreślające wartość autorefleksji i samopoznania.

Jego idee były studiowane przez uczonych średniowiecznych, islamskich, odegrały kluczową rolę w renesansowym humanizmie i inspirowały filozofów nowożytnych, takich jak Søren Kierkegaard i Friedrich Nietzsche.

Podsumowując, Sokrates, mimo iż nie pozostawił po sobie żadnych pisanych dzieł, dzięki swojej metodzie filozoficznej i naciskowi na etykę oraz samopoznanie, stał się kamieniem węgielnym filozofii zachodniej. Jego życie, zakończone tragicznym wyrokiem, oraz jego kluczowe idee, takie jak „życie niepoddane badaniu nie jest warte przeżycia”, wciąż inspirują do refleksji nad fundamentalnymi pytaniami o prawdę, cnotę i sens ludzkiego istnienia.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Socrates