Kierkegaard: Søren Kierkegaard – filozof, teolog, ojciec egzystencjalizmu

8

Søren Aabye Kierkegaard, urodzony 5 maja 1813 roku w Kopenhadze, był duńskim filozofem, teologiem i pisarzem, powszechnie uznawanym za jednego z prekursorów filozofii egzystencjalnej. Na [miesiąc rok, np. listopad 2023] roku, mając 42 lata, zmarł 11 listopada 1855 roku, pozostawiając po sobie niezwykle bogate i wpływowe dziedzictwo intelektualne. Jego wszechstronność przejawiała się w działalności jako poety, krytyka społecznego i autora religijnego, co sprawia, że jego myśl wciąż inspiruje współczesnych myślicieli.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: 42 lata (w momencie śmierci)
• Żona/Mąż: Brak danych (zaręczony z Regine Olsen, ale zaręczyny zerwane)
• Dzieci: Brak danych
• Zawód: Filozof, teolog, pisarz, poeta, krytyk społeczny
• Główne osiągnięcie: Uznanie za jednego z prekursorów filozofii egzystencjalnej

Podstawowe informacje biograficzne

Dane osobowe i okres życia

Søren Aabye Kierkegaard przyszedł na świat 5 maja 1813 roku w Kopenhadze. Był najmłodszym z siedmiorga dzieci zamożnej rodziny. Jego życie, choć stosunkowo krótkie, odcisnęło trwałe piętno na historii filozofii i teologii. Zmarł w wieku 42 lat, 11 listopada 1855 roku, w swojej rodzinnej Kopenhadze, pozostawiając po sobie bogaty dorobek intelektualny.

Wszechstronność intelektualna

Jego działalność intelektualna wykraczała daleko poza ramy filozofii. Był również teologiem, poetą, krytykiem społecznym i autorem religijnym. Ta wszechstronność pozwoliła mu na analizowanie rzeczywistości z wielu perspektyw, co znajduje odzwierciedlenie w jego pismach.

Rodzina i życie prywatne Sørena Kierkegaarda

Rodzice i rodzeństwo

Ojcem Sørena był Michael Pedersen Kierkegaard (1756–1838), zamożny handlarz wełną, człowiek surowy, ale o żywej wyobraźni i zainteresowaniach filozoficznych. Matka, Ane Sørensdatter Lund Kierkegaard (1768–1834), była osobą skromną i cichą. Rodzina Kierkegaarda była naznaczona tragedią – pięcioro z siedmiorga rodzeństwa Sørena zmarło przed ojcem. Jedynym bratem, który przeżył i towarzyszył mu w dorosłości, był Peter Christian Kierkegaard, późniejszy biskup.

Mroczne wizje i przekonania rodzinne

Istnieje spekulatywna teoria, oparta na zapiskach z dzienników („Wielkie trzęsienie ziemi”), sugerująca, że ojciec Sørena wierzył, iż ściągnął na siebie gniew Boży za grzechy młodości i że żadne z jego dzieci nie przeżyje go za karę. Ta mroczna wizja mogła mieć wpływ na głęboko religijny charakter domu rodzinnego oraz na przekonania ojca, Michaela Pedersena Kierkegaarda, co do rodzinnego mitu.

Związek z Regine Olsen

W latach 1840–1841 Søren był zaręczony z Regine Olsen, która stała się najważniejszą partnerką życiową w jego świecie wewnętrznym. Mimo zerwania zaręczyn, Regine pozostała kluczową postacią w jego życiu. Chociaż chciał uczynić ją swoją powiernicą, ostatecznie uznał to za niemożliwe, dedykując swoje pisma „pojedynczemu osobnikowi”. Zaręczyny z Regine Olsen stanowiły jeden z kluczowych momentów w życiu Sørena Kierkegaarda.

Edukacja i formacja intelektualna

Studia uniwersyteckie i praca dyplomowa

W latach 1821–1830 Søren Kierkegaard uczęszczał do prestiżowego gimnazjum Østre Borgerdyd w Kopenhadze. Następnie kontynuował naukę na Uniwersytecie Kopenhaskim, gdzie w 1841 roku ukończył studia teologiczne. Jego praca dyplomowa nosiła tytuł „O pojęciu ironii z nieustannym odniesieniem do Sokratesa”, zapoczątkowując wieloletnią fascynację postacią Sokratesa.

Krytyka filozofii spekulatywnej i cel życiowy

Podczas studiów Kierkegaard odczuwał silną niechęć do tradycyjnej filozofii spekulatywnej, a zwłaszcza do systemu Hegla, odrzucając dominujący wówczas racjonalizm. Twierdził, że nie chce poświęcać się czystej wiedzy, lecz musi dowiedzieć się, „co ma robić”, dążąc do prowadzenia „całkowicie ludzkiego życia”. Ten cel stanowił oś jego filozoficznych poszukiwań.

Kariera i twórczość

Metoda komunikacji pośredniej i pseudonimy

Søren Kierkegaard stworzył unikalną metodę komunikacji pośredniej, pisząc swoje wczesne dzieła pod licznymi pseudonimami. Pozwalało mu to na prezentowanie różnych, często sprzecznych punktów widzenia w formie złożonego dialogu, co było próbą ukazania złożoności ludzkiej egzystencji i różnych dróg życiowych.

Dzieła publikowane pod własnym nazwiskiem i krytyka instytucji

Równolegle do dzieł pseudonimowych, Kierkegaard publikował pod własnym nazwiskiem „Mowy budujące” (Upbuilding Discourses), dedykując je „pojedynczemu osobnikowi”. Jego dorobek obejmuje krytyczne teksty na temat zorganizowanej religii, moralności, etyki i psychologii, kwestionując powierzchowność praktyk religijnych.

Atak na Duński Kościół Państwowy

W późniejszym okresie życia (1847–1855) Kierkegaard przeprowadził gwałtowny atak na Duński Kościół Państwowy (luterański). Krytykował chrześcijaństwo kontrolowane przez państwo (cezaropapizm), uważając je za iluzję i odejście od prawdziwego, radykalnego przesłania Ewangelii. Jego opozycja wobec państwowego chrześcijaństwa była wyrazem jego dążenia do autentyczności.

Filozofia i kluczowe idee

Nieskończona jakośćowa różnica i relacja z Bogiem

Kierkegaard wprowadził pojęcie „nieskończonej jakościowej różnicy” między człowiekiem a Bogiem, co stało się fundamentem jego teologii. Podkreślał, że relacja jednostki z Bogiem-Człowiekiem, Jezusem Chrystusem, może dokonać się wyłącznie poprzez pasję wiary, a nie przez obiektywne dowody.

Trzy stadia egzystencji i kluczowe koncepcje

Jest autorem koncepcji „trzech stadiów na drodze życia” (estetycznego, etycznego i religijnego), które opisują rozwój egzystencjalny człowieka. Inne jego kluczowe idee to „rycerz wiary”, „skok wiary” (leap of faith), „lęk” (angst) oraz „rozpacz egzystencjalna”. Te pojęcia stały się centralnymi elementami jego filozofii i analizy ludzkiej kondycji.

Egzystencjalizm chrześcijański i subiektywność

W przeciwieństwie do późniejszych egzystencjalistów ateistycznych, Kierkegaard skupiał się na egzystencjalizmie chrześcijańskim, stawiając subiektywność i osobiste zaangażowanie religijne w centrum ludzkiego doświadczenia. Podkreślał, że konkretna ludzka rzeczywistość ma pierwszeństwo przed abstrakcyjnym myśleniem.

Dzienniki i zapiski

Archiwum dzienników i ich znaczenie

Søren Kierkegaard pozostawił po sobie gigantyczne archiwum w postaci dzienników, liczące ponad 7000 stron. Zawierają one nie tylko przemyślenia na temat jego dzieł, ale także codzienne uwagi, refleksje i szkice, stanowiące fascynujący wgląd w jego życie i proces twórczy. Według badaczy dzienniki stanowią kluczowe źródło do zrozumienia jego filozofii.

Wydania i styl dzienników

Pierwsze pełne duńskie wydanie jego dzienników (Journalen) zajęło aż 13 tomów w 25 woluminach. Styl tych zapisków jest opisywany jako wybitnie literacki i poetycki, co odróżnia je od typowych notatek filozoficznych i czyni je dziełem o dużej wartości artystycznej.

Ciekawostki i wpływ

Wygląd i pseudonimy z dzieciństwa

Współcześni opisywali go jako postać niemal komiczną pod względem fizycznym. W dzieciństwie ojciec nazywał go „Widelcem” (the Fork) ze względu na jego przedwczesną skłonność do wygłaszania satyrycznych i złośliwych uwag.

Miłość do spacerów i kontakt z ludźmi

Był zapalonym spacerowiczem i kochał kręte uliczki XIX-wiecznej Kopenhagi. Szczycił się tym, że był jedyną osobą w mieście, do której każdy biedny człowiek, służąca czy robotnik mógł swobodnie podejść na ulicy i porozmawiać. Twierdził, że te rozmowy dawały mu „prawdziwą chrześcijańską satysfakcję”.

Wpływ na myśl zachodnią

Choć pisał po duńsku i początkowo jego sława ograniczała się do Skandynawii, na przełomie XIX i XX wieku jego dzieła przetłumaczono na niemiecki i francuski. Do połowy XX wieku stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci w zachodniej kulturze, teologii i filozofii. Jego myśl wywarła znaczący wpływ na rozwój xx-wiecznej filozofii czy teologii, kształtując kierunki takie jak egzystencjalizm, fenomenologia czy teologia dialektyczna.

Warto wiedzieć: Nazwisko Kierkegaard jest powszechnie rozpoznawalne na całym świecie, a w języku angielskim stosuje się dwie główne formy wymowy: /sɒrən kɪərkəɡɑːrd/ oraz amerykańską wersję kończącą się na /-ɡɔːr/. Jego życie i twórczość są nierozerwalnie splecione z historią Kopenhagi.

Kluczowe dzieła Sørena Kierkegaarda

Dorobek Sørena Kierkegaarda jest obszerny i zróżnicowany. Poniżej przedstawiono niektóre z jego najważniejszych prac, często publikowanych pod pseudonimami, które ilustrują rozwój jego myśli filozoficznej:

• „Albo-Albo” (1843)
• „Bojaźń i drżenie” (1843)
• „Pojęcie lęku” (1844)
• „Okruchy filozoficzne” (1844)
• „O pojęciu ironii” (praca dyplomowa)
• „Powtórzenie” (1843)
• „Choroba na śmierć” (1849)
• „The Point of View for My Work as an Author” (1851)

Kluczowe pojęcia w filozofii Kierkegaarda

Myśl Sørena Kierkegaarda opiera się na szeregu fundamentalnych koncepcji, które stanowią podstawę egzystencjalizmu chrześcijańskiego:

• Trzy stadia na drodze życia: estetyczne, etyczne, religijne.
• Skok wiary (leap of faith): Akt wiary przekraczający racjonalne uzasadnienie.
• Lęk (angst): Stan wynikający ze świadomości wolności i odpowiedzialności.
• Rozpacz egzystencjalna: Stan wynikający z braku sensu lub niezrealizowania siebie.
• Rycerz wiary: Osoba zdolna do całkowitego oddania się Bogu, często wbrew rozumowi i normom społecznym.
• Nieskończona jakościowa różnica: Fundamentalna przepaść między Bogiem a człowiekiem.

Kontekst historyczny i wpływ

Ważne daty w życiu i twórczości

Poniższa tabela przedstawia chronologiczny przegląd kluczowych momentów z życia i kariery Sørena Kierkegaarda:

Podsumowując, Søren Aabye Kierkegaard był postacią o niezwykłym wpływie na filozofię i teologię, którego twórczość nadal stanowi inspirację dla poszukiwaczy sensu w indywidualnym doświadczeniu. Jego idee dotyczące autentyczności, wiary i osobistego zaangażowania pozostają aktualne i skłaniają do głębokiej refleksji nad ludzką kondycją.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%B8ren_Kierkegaard